In deze blog verwijzen cijfers tussen haakjes naar de bronnenlijst onderaan.
Inleiding: vlees eten betekent een dier slachten
Om vlees te kunnen eten, moet er een dier geslacht worden. Dat is een biologische realiteit die vandaag nog altijd geldt — vlees wordt niet in een laboratorium gekweekt, althans nog niet op schaal. De vraag is dan niet zozeer óf een dier geslacht wordt, maar hoe. Het uitgangspunt moet altijd zijn: zo snel, zo efficiënt, zo proper en zo pijnloos mogelijk. Dat geldt voor elke slachtmethode, religieus of niet.
Toch duikt halal slachten regelmatig op in het publieke debat, vaak met misverstanden over wat het nu precies inhoudt, of het dierenwelzijn schendt, en of het al dan niet in strijd is met de Vlaamse wetgeving. In deze blog bekijken we dat concreet: voor runderen, in Vlaanderen.
Wat is halal slachten?
Halal slachten is de islamitische manier van slachten. Het woord "halal" betekent simpelweg "toegestaan" in het Arabisch — het tegenovergestelde is "haram" (verboden). Vlees is alleen halal als het dier geslacht werd volgens specifieke religieuze voorschriften.
Wat zegt de Koran?
De basis van halal slachten komt uit drie verwijzingen in de Koran:
Soera 5, vers 3 somt op welk voedsel verboden is: een dier dat al dood was vóór de slacht, bloed, een dier dat gewurgd of gevallen is. Het dier moet levend zijn op het moment van slachten, en het bloed moet volledig uit het lichaam vloeien. Het laten uitvloeien van bloed heeft zowel een religieuze als een praktische achtergrond: bloed vormt een voedingsbodem voor micro-organismen en het verwijderen ervan draagt bij aan de houdbaarheid van vlees.
Soera 6, vers 121 stelt dat men niet mag eten van dieren waarover de naam van Allah (God in het arabisch) niet is uitgesproken. Een bevestiging dat het dier niet zinloos gedood wordt, maar bewust en in naam van God.
Soera 6, vers 118-119 bevestigt nogmaals dat men mag eten van dieren waarover de naam van Allah is uitgesproken, en dat men mag vertrouwen op de goddelijke richtlijnen voor wat toegestaan is.
Wat zegt de Hadith?
De Hadith zijn de overleveringen van de uitspraken en handelingen van de Profeet Mohammed ﷺ, neergeschreven in de grote verzamelingen. Waar de Koran de principes geeft, geeft de Hadith de praktische uitwerking. Voor halal slachten zijn de volgende regels afgeleid:
- De slachter moet een moslim zijn of jood of christen (personen van het boek)
- Het mes moet vlijmscherp zijn, een stomp mes verlengt het lijden
- De keelsnede moet in één vloeiende beweging worden uitgevoerd, niet zagen
- Het mes mag niet geslepen worden in het zicht van het dier, dit veroorzaakt angst
- Andere dieren mogen niet toekijken tijdens de slacht
- Het dier moet rustig en stressvrij zijn voor de slacht
- De slachtplaats moet rein en proper zijn.
- Het dier moet volledig leegbloeden voor verdere handelingen worden verricht — ook dit heeft naast een religieuze een praktische reden: restbloed in het vlees bevordert bacteriegroei en verkort de houdbaarheid
Gewone slacht versus halal slacht: wat is het verschil?
Bij een gewone, niet-religieuze slacht van runderen wordt het dier eerst verdoofd — ofwel met een penschiettoestel waarbij een stalen pen met kracht in de schedel wordt geschoten, ofwel via een elektroshock.
Bij traditionele halal slacht zonder verdoving wordt het dier bij bewustzijn gekeeld. Dit is het punt waarover debat bestaat — zowel wetenschappelijk als religieus.
Wat zegt de wetenschap over pijn bij slachten?
Een studie die vaak wordt aangehaald is het onderzoek van professor Wilhelm Schulze van de Universiteit voor Diergeneeskunde in Hannover, uitgevoerd tussen 1974 en 1978 (1). Via chirurgisch geïmplanteerde elektroden werden EEG (hersenactiviteit) en ECG (hartactiviteit) gemeten bij schapen en kalveren. Bij de islamitische halssnede vertoonde het EEG de eerste drie seconden geen verandering. Bij de penschiettoestelmethode werden de dieren schijnbaar verdoofd, maar werd meer hersenactiviteit gemeten dan verwacht.
De studie blijft controversieel: ze dateert uit de jaren 70, de methodologie werd bekritiseerd, en Schulze zelf wees erop dat het penschiettoestel in zijn experimenten mogelijk niet correct heeft gefunctioneerd. Voor schapen bestaan latere EEG-studies die vergelijkbare bevindingen bevestigen over relatief snelle bewusteloosheid na een correcte halssnede (2). Voor volwassen runderen ontbreken vergelijkbare bevestigende studies.
Ook de Amerikaanse dierenwetenschapper Temple Grandin, internationaal erkend als expert in slachthuisontwerp en diergedrag, stelt dat slachthuizen die de aanbevolen halal-praktijken correct uitvoeren het dier weinig pijn bezorgen. Zij benadrukt dat dierenleed in slachthuizen veeleer te maken heeft met slechte uitvoering dan met de methode op zich — maar geeft in het algemeen wel de voorkeur aan effectieve verdoving vooraf (4).
Verdoving bij gewone slacht: ook niet zonder problemen
Verdoving wordt vaak als het ultieme antwoord gepresenteerd, maar ook daar zijn problemen. Onderzoek toont aan dat verdovingsmethodes in een significant aantal gevallen falen om een dier effectief te verdoven, de gerapporteerde percentages variëren sterk naargelang de diersoort en gebruikte methode (5). Bij pluimvee dat via een elektrisch waterbad gaat, is bij een deel van de dieren de verdoving onvoldoende, zij ondergaan de keelsnede bij bewustzijn (6).
Sommige dieren zijn door een mislukte verdoving al dood vóór de keelsnede, waardoor het vlees strikt genomen niet meer halal, maar ook niet meer conform de algemene slachtregels is. Dieren die in groep worden verdoofd en geslacht, zien en horen soortgenoten lijden, wat hevige stress veroorzaakt. Bovendien is de kwaliteit van de verdoving in de praktijk moeilijk te controleren: in een industrieel slachthuis gaan honderden dieren per uur door de lijn, wat grondige individuele controle nagenoeg onmogelijk maakt.
De Vlaamse wetgeving: decreet van 7 juli 2017
In Vlaanderen is onverdoofd slachten verboden sinds 1 januari 2019, op basis van het Vlaams decreet van 7 juli 2017 houdende wijziging van de wet betreffende de bescherming van het welzijn der dieren (7). Het voorziet een specifieke regeling: de verdoving moet omkeerbaar zijn en de dood van het dier mag niet het gevolg zijn van de verdoving. Zo blijft het dier technisch levend op het moment van kelen, wat tegemoetkomt aan de islamitische vereiste.
Voor veel halal certificeringsinstanties is omkeerbare verdoving vóór de keelsnede dan ook toegestaan, al hangt de aanvaardbaarheid af van de gebruikte methode en de diersoort. Het penetrerende penschiettoestel, dat de hersenen blijvend beschadigt, wordt door de meeste instanties geweigerd omdat het dier daar niet van kan herstellen. De toepassing wordt per slachthuis en per geval nauwgezet nagegaan, het dier mag niet onnodig lijden en de verdoving moet perfect uitgevoerd zijn. Dat laatste is in de praktijk geen garantie: ook bij verdoving voor de keelsnede faalt de verdoving in een aantal gevallen, waardoor het dier alsnog bij bewustzijn de keelsnede ondergaat.
Verdoving na de keelsnede, runderen: de wettelijke uitzondering
Voor runderen geldt een specifieke overgangsmaatregel: verdoving na de keelsnede. De reden is technisch, op het moment dat het decreet tot stand kwam was er geen breed toepasbare en voldoende betrouwbare methode voor omkeerbare verdoving van volwassen runderen beschikbaar (7). Daarom werd een tijdelijke oplossing voorzien:
- Het rund wordt onverdoofd gekeeld
- Onmiddellijk daarna, tijdens of tot maximum 2 seconden na de keelsnede, wordt het dier verdoofd met een penschiettoestel
- Het dier is dan buiten bewustzijn en bloedt leeg
Deze methode is wettelijk vastgelegd als overgangsmaatregel, in afwachting dat omkeerbare elektronarcose ook voor grote runderen betrouwbaar toegepast kan worden.
Vlaanderen is hierin geen uitzondering: binnen Europa is verdoving na de keelsnede ook wettelijk verplicht in Oostenrijk, Estland, Letland en Griekenland (8).
In de meeste andere Europese landen — waaronder Frankrijk, Duitsland, Nederland, Spanje en Polen — is onverdoofd ritueel slachten nog volledig toegestaan
Overtreden we de wetgeving?
Nee. Halal slacht van runderen in Vlaanderen, uitgevoerd met verdoving na de keelsnede in een erkend slachthuis, is volledig conform de Vlaamse wetgeving. Het decreet van 2017 voorziet dit uitdrukkelijk als wettelijke methode voor runderen, zolang de elektronarcose voor deze diersoort nog niet op punt staat.
Dubbele controle: FAVV én halal certificering
Slachthuizen die halal slachten in Vlaanderen zijn onderworpen aan twee niveaus van controle.
Het FAVV — het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen — controleert alle slachthuizen op hygiëne, dierenwelzijn en naleving van de wetgeving. Dit is de standaard wettelijke controle voor elk slachthuis in België.
Bovenop de FAVV-controle voeren erkende halal certificeerders eigen audits uit. Zij controleren of de slacht voldoet aan de islamitische voorschriften: aanwezigheid van een moslimslachter die de regels kent, kwaliteit van de snede, omgang met de dieren voor en tijdens de slacht, properheid van de omgeving. Halal slachthuizen worden naast de wettelijke controles bijgevolg ook gecontroleerd door onafhankelijke certificeerders op naleving van religieuze voorschriften, een extra laag die bij gewone slacht niet bestaat.
verdoving vóór de keelsnede: aanvaard door islamgeleerden?
Een aparte vraag is of verdoving vóór de halssnede halal kan zijn. Hier zijn islamgeleerden en certificeringsinstanties niet unaniem, maar een groeiende meerderheid aanvaardt dit wel, op voorwaarde dat de verdoving omkeerbaar is (9). Verschillende gezaghebbende instanties en landen gingen voor:
- Egyptisch Fatwa Comité (1978)
- Al-Azhar, een van de hoogste islamitische instellingen ter wereld (1982)
- Ayatollah Ali Khamenei, hoogste leider van Iran
- Europese Raad voor Fatwa en Onderzoek
- Maleisië, Indonesië en de Emiraten
In Turkije en Marokko stappen steeds meer modernere slachthuizen over op verdoving vóór de keelsnede in de praktijk. Wereldwijd wordt vandaag geschat dat 75% van het halal rundvlees geproduceerd wordt met verdoving vóór de keelsnede(9).
Dit betekent echter niet dat zomaar elke methode aanvaard is. De verdoving moet correct, gecontroleerd en aantoonbaar omkeerbaar zijn, per geval gevalideerd, en onder streng toezicht uitgevoerd. Het penetrerende penschiettoestel, dat de hersenen blijvend beschadigt, wordt niet aanvaard. Het is net die combinatie van religieuze controle bovenop de wettelijke controle die halal slachten onderscheidt van de gangbare slachtpraktijk.
Eindoordeel
Halal slachten van runderen in Vlaanderen via verdoving na de keelsnede is wettelijk toegestaan en onderworpen aan een dubbele laag van controle. De wetenschap toont aan dat een vakkundige, snelle halssnede met een scherp mes bij schapen tot snelle bewusteloosheid leidt, al ontbreken vergelijkbare eenduidige studies voor volwassen runderen. Gangbare verdovingsmethodes zijn evenmin zonder risico. Voorstanders stellen dat de islamitische voorschriften rond slacht bedoeld zijn om dierenleed zoveel mogelijk te beperken.
Bronnen
(1) Schulze, W., Schultze-Petzold, H., Hazem, A.S., & Gross, R. (1978). Attempts to Objectify Pain and Consciousness in Conventional and Ritual Methods of Slaughtering Sheep and Calves. Deutsche Tierärztliche Wochenschrift, 85(2), 62–66.
(2) Gregory, N.G., & Wotton, S.B. (1984). Sheep slaughtering procedures: II. Time to loss of brain responsiveness after exsanguination or cardiac arrest. British Veterinary Journal, 140(4), 354–360.
(4) Grandin, T. (2012). Recommended Animal Handling Guidelines and Audit Guide: A Systematic Approach to Animal Welfare. American Meat Institute Foundation.
(5) Atkinson, S., Velarde, A., & Algers, B. (2013). Assessment of stun quality at commercial slaughter in cattle shot with captive bolt. Animal Welfare, 22(4), 473–481.
(6) European Food Safety Authority (EFSA). (2004). Welfare aspects of the main systems of stunning and killing the main commercial species of animals. EFSA Journal, 45, 1–29.
(7) Vlaams Parlement. (2017). Decreet houdende wijziging van de wet van 14 augustus 1986 betreffende de bescherming en het welzijn der dieren, wat de toegelaten methodes voor het slachten van dieren betreft. Belgisch Staatsblad, 7 juli 2017.
(8) Europees Parlement. (2017). Parlementaire vraag P-002607/2017: Onverdoofd slachten. Geraadpleegd via europarl.europa.eu.
(9) Riaz, M.N., Irshad, F., Riaz, N.M., & Regenstein, J.M. (2021). Pros and cons of different stunning methods from a Halal perspective: a review. Translational Animal Science, 5(4), txab154. https://doi.org/10.1093/tas/txab154